Z racji najczęściej bardzo rozbudowanych napisów i różnorodnych
przedstawień, rzymska moneta imperialna, szczególnie okresu Wczesnego
Cesarstwa, jest bardzo cennym źródłem informacji, nie tylko dla dziejów
ekonomicznych, lecz także historii politycznej i militarnej, zagadnień
społecznych czy kulturalnych.
Pieniądz okresu Cesarstwa nosił z reguły na awersie wizerunek
panującego, jako suwerena dysponującego prawem bicia monety. Także
emisje senatorskie lub autonomicznych mennic miejskich nosiły portret
cesarski. Zupełnie wyjątkowo, i to zwykle na najdrobniejszych
nominałach, odstępowano od tej zasady. Aż do początków IV w. - wiązało
się to zresztą m.in. z wysoką wówczas techniką menniczą i starannością
rytownika - portret cesarski na monecie był bardzo naturalistyczny, co
można ustalić choćby drogą porównania ze współczesnymi posągami
władców. Rzymskie monety okresu Cesarstwa (szczególnie wyraziście
występuje to na serii wielkich brązów, czyli sesterców, a także na
medalionach) przynoszą tutaj bardzo plastyczną galerię portretów nie
tylko wszystkich panujących, lecz i wielu członków ich rodzin; niemniej
efektownie prezentuje się zestaw fryzur niewieścich z kilku wieków
trwania Imperium. Na awersach monet występują bowiem wizerunki nie
tylko panujących /włączając oczywiście mniej lub więcej efemerycznych
uzurpatorów/, lecz także ich żon, synów, córek, a niekiedy i innych
krewnych cesarskich.
Uzupełnieniem wizerunku była rozbudowana tytulatura panującego,
umieszczana na awersie, niekiedy zaś sięgająca aż na rewers monety.
Prócz imienia cesarza i normalnych przydomków, określających jego
władzę cesarską Imperator, Augustus, Pius, Felix, a często także Pater
Patriae lub Pontifex Maximus znajdziemy w nie j nierzadko także liczbę
lat władzy trybuńskiej cesarza (T R P - element bardzo istotny dla
ustalenia czasu emisji monety; często możemy ją dzięki temu datować z
dokładnością do kilku miesięcy) . Na monecie podawano również liczbę
obwołań imperatorskich dane go władcy (I.M.P) oraz piastowanych przezeń
konsulatów (COS), zamieszczano wreszcie także przyjmowane przez
poszczególnych cesarzy przydomki zwycięskie (Germanicus, Parthicus,
Dacicus itd.) , świadczące o staczanych przez nich, a zakończonych
sukcesem wojnach. Tak szczegółowo rozbudowana tytulatura władców
charakterystyczna jest niestety tylko dla okresu Wczesnego Cesarstwa i
występuje w zasadzie od połowy l w. do schyłku II w, W innych epokach
legendy na monetach były znacznie bardziej skąpe i mniej wymowne .
W czasach Późnego Cesarstwa pojawia się przy tym - w miejsce uprzednio
stosowanej tytulatury Imperator Caesar Augustus -określenie Dominus
Noster (DN), wskazując na odejście od dawnych zasad pryncypatu na rzecz
wyraźnego podkreślania absolutyzmu cesarskiego.
Głowa władcy na monetach pierwszych dwóch wieków przybrana jest
najczęściej wieńcem laurowym. Niekiedy występuje jednak wizerunek
cesarza z głową nieokrytą (najczęściej na emisjach tzw. pośmiertnych,
bitych ku uczczeniu zmarłego władcy przez jego następcę), lub w koronie
promienistej .Ten ostatni element -mający w założeniu (jako atrybut
Słońca) uosabiać boskie pochodzenie władzy cesarskiej - został
wyzyskany dla oznaczenia monet. podwójnego nominału i był regularnie
stosowany na binionach (2 aureusy), antoninianach (2 denary) oraz - od
czasów Nerona dupondiusach (2 asy). W wypadku monet z wizerunkami
cesarzowych podwójny nominał zaznaczano umieszczeniem na antoninianach
popiersia władczyni nad półksiężycem. Od schyłku III w. Popiersie
władcy coraz częściej przybrane jest w pancerz, a głowę zdobi diadem,
niekiedy zaś szyszak.
Znacznie większa rozmaitość wyobrażeń i legend panuje na rewersach
monet, jakkolwiek w okresie Cesarstwa nastąpiło już dość widoczne
ustalenie schematu przedstawień symbolicznych - w przeciwieństwie do
czasów Republiki-i powstanie kanonu stosowanych nagminnie dla każdego
niemal panowania tradycyjnych typów, wyobrażeń czy uosobień z
odpowiednimi legendami. Najczęściej zatem występują na rewersach monet
personifikacje cnót czy idei, jak pokoju -Pax, pobożności Pietas,
radości Hilaritas, szczęśliwości Felicitas, wierności Fides
itd., wraz z przypadającymi im atrybutami oraz stosowną legendą.
Często spotykamy także na monetach wyobrażenia związane
z aktualną sytuacją polityczną czy militarną i mające - podobnie
zresztą, jak i wymienione poprzednio - określony walor propagandowy. Są
to np. postacie boga wojny Marsa lub bogini zwycięstwa Wiktorii',
sztandary legionowe , uosobienia poszczególnych prowincji Imperium
/m.in. Hiszpania, Arabia, Egipt - ten ostatni symbolizowany np. przez
personifikację życiodajnego Nilu z rogiem obfitości czy wreszcie
wyobrażenia propagujące kulty państwowe lub przypominające
społeczeństwu o podejmowanych przez cesarza akcjach dobroczynnych, jak
rozdawnictwa żywności lub pieniędzy (Liberalitas), utworzenie
specjalnej fundacji dla niezamożnych dziewcząt (Puellae Faustinianae)"
itd. Specjalnymi emisjami upamiętniano podboje kolejnych prowincji;
liczne serie monet Wespazjana (69-79) świadczą o poskromieniu Judei
(IVDAEA DEVICTA), Trajana /98-117/ dotyczą podboju Dacji (DAC CAP) ,
Marka Aureliusza (161-180) zaś zwycięstw nad Germanami lub Sarmatami.
Niekiedy wyobrażenia i napisy rewersu odnoszą się do
konkretnych, a uznanych za godne wyeksponowania faktów historycznych,
jak np. w wypadku serii aureusów i denarów Augusta, upamiętniających
odzyskanie z rąk Fartów utraconych uprzednio rzymskich znaków
wojskowych , czy sesterców Antonina Piusa (138-161) z napisem REX
ARMENIS DATVS oraz REX QVADIS DATVS, wyraźnie podkreślających
protektorat Cesarstwa nad ościennymi państwami. Szereg
okolicznościowych emisji związanych jest z obchodami różnych świąt, jak
np. interesujące serie antoninianów i sesterców Filipa Araba z 248 r. z
wyobrażeniami egzotycznych zwierząt (lwa, antylopy, gazeli),
sprowadzonych wówczas do Rzymu i pokazanych w amfiteatrze w czasie
obchodów tysiąclecia założenia miasta
W ikonografii monet cesarskich spotkać można jednak także szereg innych
motywów. Znalazły się tu m.in. zabytki architektury, ze słynnym
rzymskim Kolosseum na sestercu Tytusa , czy Kolumną Trajana .Budowle
najczęściej zresztą występują nie na emisjach centralnych, lecz
pochodzenia prowincjonalnego - np. słynna świątynia Artemidy w Efezie,
przedstawiona na cystoforze Klaudiusza I lub ołtarz bogini Romy i
Augusta w galijskim Lugdudum - stanowiąc niejednokrotnie jedyną, choć
często stylizowaną ilustrację zniszczonych już obiektów sakralnych czy
innych gmachów publicznych. Wiele rewersów monet dotyczy wreszcie
wydarzeń z przeszłości lub zawiera sceny z legendarnych dziejów Rzymu.
W okresie Późnego Cesarstwa usztywnienie symboliki monet, szczególnie
brązowych, doszło do zenitu. Od połowy IV w. znaczną większość
emitowanego pieniądza brązowego stanowiły egzemplarze kilku zaledwie
standardowych typów, wykorzystywanych przez cale dziesięciolecia, jak
np. GLORIA EXERCLTVS, GLORIA ROMANORYM, FEL TEMP REPARATIO, VICTORIA
AVGG itd. Niekiedy oczywiście wprowadzano pewne modyfikacje w
wyobrażeniach, często jednak wstąpienie na tron nowego władcy
powodowało jedynie na awersie monety zmianę legendy i cesarskiego
wizerunku, choć dostosowanego do tradycyjnego schematu, rewers
pozostawał zaś nadal bez zmian
